Arif Güdül
İzmir Selçuk’ta Efes antik kenti ve çevresi, tepeden uydu görüntüsü.
Toprak NotlarıTapu ve İmar

Sit Alanındaki Arsa Alınır mı? Yapı Yasağı, Takas ve Vergi

Sit ilanı plan uygulamasını durdurur, yapıyı kurul iznine bağlar; şerhten sonra arsayı alan kişi Hazine ile takas da isteyemez. 2863 sayılı Kanun’un arsa sahibine ne yüklediğini maddeleriyle okuyoruz.

Yazıyı OkuEsri · Haziran 2025

İlanda “deniz manzaralı, ucuz arsa” yazar; tapuda ise küçük bir şerh vardır: sit alanı. Fiyatın düşüklüğünün sebebi çoğu zaman o satırdır. Sit alanındaki bir arsayı almak ne anlama gelir, ve sonradan devletten bir karşılık beklenebilir mi?

2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na göre bir alanın sit ilanı o alandaki plan uygulamasını durduruyor ve koruma kurulu kararına aykırı her türlü inşai müdahaleyi yasaklıyor. Kesin yapılaşma yasağı olan parseller Hazine arazisiyle takas edilebiliyor, ama sit şerhinden sonra arsayı satın alanın talebi değerlendirilmiyor. [1]

Bu yazıda sit ilanının nasıl yapıldığını, yapı ve plan kurallarını, takas ve kamulaştırma yolunu, vergi muafiyetini ve mahkemelerin şerhe bakışını okuyoruz. Bu bir hukuki görüş ya da yatırım önerisi değil; belirli bir parsel için koruma kurulu kararına ve imar durumuna bakmak gerekir.

Bu yazı 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun, Anayasa’nın 63. maddesinin, sit alanındaki taşınmazların takasına dair yönetmeliğin ve 658 sayılı ilke kararının Kasım 2026 itibarıyla okunan metinlerine ve bir Yargıtay kararına dayanır. Bir parseldeki kesin yapılaşma koşulunu ise koruma bölge kurulunun kararı ve onanlı koruma planı belirler.

Sit Alanındaki Arsaya Ne Olur?

Kısa cevap şu: sit ilanı arsanın mülkiyetini almaz ama kullanımını koruma kuruluna bağlar. İlanla birlikte her ölçekteki plan uygulaması durur; yapı, onarım, kazı ya da yıkım kurul kararına aykırı yapılamaz. [1]

Kesin yapılaşma yasağı getirilen parsel için kanun iki yol tanıyor: Hazine arazisiyle takas ya da kamulaştırma. Ama takas yolu, sit şerhinden sonra arsayı satın alanlara kapalı; tapuya şerh konması da mahkemelere göre tek başına bedel istemenin sebebi sayılmıyor. [1] [2]

Bir Arsa Nasıl Sit Alanı Olur?

Kanuna göre korunması gerekli kültür ve tabiat varlıklarının tespiti, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili kurumların görüşü alınarak yapılıyor ve koruma bölge kurulunun kararıyla tescil ediliyor. Doğal sit alanlarında ise 2011’de Kanuna eklenen hükümle yetkili bakanlık Çevre ve Şehircilik Bakanlığı oldu; bugünkü adıyla Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. [1]

Tescil kararları parselin kadastro bilgileriyle birlikte tapu müdürlüğüne bildiriliyor ve tapuya şerh olarak yazılıyor. Yani sit durumu, tapu kaydının kendisinde görünebilen bir bilgi; arsaya bakarken ilk kontrol edilecek satır bu. [1]

Şerh alıcının en kolay kontrolü, ama tek kontrolü olmamalı: tescil kararı ile tapudaki şerh arasında yıllar geçebiliyor. Bu yüzden tapuda şerh görülmese bile parselin tescil durumunu koruma bölge kurulundan yazılı sormak gerekiyor; tescilin plana ve yapıya etkisi ise bir sonraki bölümün konusu. [1] [3]

İzmir Selçuk’ta Efes antik kenti ve çevresi, tepeden uydu görüntüsü.
Video · Konu Anlatımı

Sit Alanı Haritada Nasıl Görülür?

Sit derecesinin ve yapı yasağının haritada okunuşuna bir bakış.

Video Hazırlanıyor · Abonelere Özel

Esri · Haziran 2025

Sit Alanında Yapı Yapılabilir mi?

Kanun, koruma kurulu kararlarına aykırı olarak sit alanlarında inşai ve fiziki müdahaleyi yasaklıyor. Esaslı onarım, inşaat, tesisat, sondaj, kısmen ya da tamamen yıkma, kazı ve benzeri işler bu kapsamda; ruhsatsız inşaat ise ayrıca yasak. [1]

Sit ilanı o alandaki plan uygulamasını durduruyor. Koruma kurulu üç ay içinde geçiş dönemi koruma esaslarını belirliyor; belediyeler ve ilgili idareler üç yıl içinde koruma amaçlı imar planını hazırlatıp kurula sunmak zorunda. Plan yapılana kadar arsadaki yapılaşma geçiş dönemi koşullarına bağlı kalıyor. Süreleri bir arada görmek için: [1]

2863 Sayılı Kanun · Madde 17

Mevzuat Bilgi Sistemi · 2863Tablo madde 17’nin özetidir; süreler koruma kurulunca gerekçeli olarak uzatılabilir. Sit ilanı ve geçiş dönemi esasları koruma bölge kurulunun işidir; koruma amaçlı imar planını belediyeler ve ilgili idareler hazırlatıp kurula sunar.Kaynak · [1]
Kanun
Sit ilanından koruma amaçlı imar planına süreç
AşamaKim Yapar?Süre
Sit İlanıBölge KuruluPlan Durur
Geçiş Dönemi EsaslarıBölge KuruluÜç Ay
Koruma Amaçlı PlanİdarelerÜç Yıl

Tablodaki üç yıl, zorunlu nedenlerle kurul tarafından uzatılabiliyor; uzatılan sürede de geçiş dönemi koşulları uygulanıyor. Bu yüzden sit alanında arsa alacak okurun, planın mı yoksa geçiş dönemi koşullarının mı yürürlükte olduğunu sorması gerekiyor. [1]

Sit derecesinin ne anlama geldiğini Koruma Yüksek Kurulunun 1999 tarihli 658 sayılı ilke kararı söylüyor. I. derece arkeolojik sitte hiçbir yapılaşmaya izin verilmiyor, yeni tarım alanı açılmıyor ve yalnız sınırlı mevsimlik tarım sürebiliyor; II. derecede de yeni yapılaşma yok. III. derecede ise koruma kararları doğrultusunda yeni düzenlemeye izin verilebiliyor. [7]

Temmuz 2022: İzmir Seferihisar Sığacık’ta kıyı, ormanlık yarımada ve iç kesimde küçük tarla parselleri, tepeden uydu görüntüsü.

Esri World Imagery Wayback (Maxar) · Temmuz 2022

İzmir Seferihisar’da Sığacık ve Teos çevresinde kıyı, ormanlık yarımada ve tarla parselleri, Temmuz 2022. Görüntü: Esri World Imagery Wayback; tarih arşivin görüntü kaydından. Kare ölçüm amaçlı değildir; alan veya oran hesaplanmamıştır. Karede sit sınırı ya da parsel sınırı işaretli değildir. [9]

Kare İzmir Seferihisar’da Sığacık ve çevresinden, Temmuz 2022’de alındı: kıyı, ormanlık bir yarımada ve iç kesimde küçük tarla parselleri görülüyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın İzmir il müdürlüğüne göre Teos antik kentinin kalıntıları Sığacık’ın 1 kilometre güneyinde. [8] [9]

Kare sit sınırını göstermez; hangi tarlanın sit alanında ve hangi derecede kaldığı karede okunmaz. İlke kararına göre bu fark küçük değil: I. derece arkeolojik sitte yeni tarım alanı bile açılamıyor, III. derecede ise yeni düzenlemeye izin verilebiliyor. Bir tarlanın durumunu tapudaki şerh ve koruma bölge kurulunun kararı söyler. [1] [7]

Sit Alanındaki Arsa Hazine ile Takas Edilir mi?

Kanun, sit ilan edilip onanlı 1/1000 ölçekli koruma amaçlı imar planında kesin inşaat yasağı getirilen parsellerin başka Hazine arsa ya da arazileriyle değiştirilebilmesine izin veriyor. Ancak aynı madde çok önemli bir sınır koyuyor: sit alanı olduğu tapuya şerh edilen bir taşınmazı, miras ve ölüme bağlı tasarruflar dışında sonradan edinenlerin talebi değerlendirilmiyor. [1]

Kamulaştırma ise kanunda ayrı bir yol: korunma alanı imar planında yol, otopark ya da yeşil alana denk geliyorsa belediyece kamulaştırılması esas. Bedelde kültür varlığının eskiliği, enderliği ve sanat değeri dikkate alınmıyor. Kesin yasaklı bir parsel için kanunun öngördüğü karşılıklar yan yana şöyle: [1]

Takas

ŞartKesin inşaat yasağı ve onanlı 1/1000 ölçekli koruma amaçlı imar planı.

KapalıŞerhten sonra edinene; miras ve ölüme bağlı tasarruf hariç.

Kamulaştırma

ŞartKoruma planında yol, otopark ya da yeşil alan; belediye kamulaştırır.

BedelEskilik, enderlik ve sanat değeri bedele katılmaz.

Vergi Muafiyeti

ŞartArkeolojik ya da doğal sit nedeniyle kesin yapılanma yasağı.

İstisnaYasağa aykırı yapılı parsel ve büyükşehirde ticari kullanım.

Üç karşılığın da şartı ağır: takas ve vergi muafiyeti kesin yapılanma yasağına, kamulaştırma planda kamusal bir kullanıma bağlı. Takas yolu şerhten sonra edinene kapalı olduğu için, arsayı alan biri için şerhin tarihi kurul kararının tarihinden daha belirleyici olabilir. [1]

Takas yönetmeliği bu yolu daha da daraltıyor. Takasa yalnız I. ve II. derece arkeolojik sit ile I. derece doğal sitte kalan ve Bakanlığın yıllık trampa programına alınan taşınmazlar girebiliyor; tapuda sit şerhi dışında başka bir takyidat bulunan taşınmaz giremiyor. 2024 değişikliğiyle şerhten sonra paydaşlar arasında yapılan devirler yasağın dışında tutuldu. [6]

Bu kuralların bir parselde nasıl işlediğini vakamızda okuduk. Koruma bölge kurulu bir parseli 21 Nisan 2015’te 1. derece arkeolojik sit alanı olarak tescil etti; şerh tapuya ancak 10 Aralık 2021’de yazıldı. İmar planı aynı yeri park ve yol olarak gösteriyordu. Bu altı yılı aşkın sürede tapuya bakan bir alıcı sit kararını kayıtta göremeyebilirdi. [2] [3]

Planda park yazmasının mülkiyete etkisini başka bir vakamızda okuduk: bir parselin park alanında kalması tek başına mülkiyeti belediyeye geçirmiyor, parsel kamuya geçinceye kadar malikinin tapusunda kalıyor. Sit şerhi vakasında da mahkemeler şerhi ve plan kararını el atma saymadı. [3] [4]

Kısacası sit şerhi ve plan kararı arsanın kullanımını daraltıyor, ama mülkiyeti kendiliğinden değiştirmiyor ve kendiliğinden bedel de doğurmuyor. Bu kısıtın vergi tarafına ve mahkemelerin bakışına ayrıca bakalım.

Sit Şerhi Vergi ya da Tazminat Hakkı Doğurur mu?

Anayasa, kültür ve tabiat varlıklarından özel mülkiyette olanlara getirilecek sınırlamaların ve hak sahiplerine yapılacak yardım ve muafiyetlerin kanunla düzenleneceğini söylüyor. Kanunun tanıdığı muafiyet şu: arkeolojik ya da doğal sit nedeniyle kesin yapılanma yasağı getirilen parseller her türlü vergi, resim ve harçtan muaf; büyükşehirde ticari kullanım ve yasağa aykırı yapı gibi istisnalar saklı. [1] [5]

Tazminat konusunda ise mahkemeler temkinli. Yargıtay Eylül 2026’da, 1. derece arkeolojik sit şerhi taşıyan ve imar planında park ile yol olarak ayrılmış ama idarenin fiilen el atmadığı bir parselde, şerhin kamulaştırmasız el atma sayılamayacağını kabul etti ve bedel istemini reddeden kararı onadı. [2]

Arif Güdül
Podcast

Sit Alanında Takas ve Vergi

Tescilli alandaki arsa için takas ve vergi muafiyeti üzerine.

Sit Alanında Arsa Almadan Önce Üç Kontrol

Yazının bölümleri aynı sonuca varıyor: sit ilanı planı durduruyor ve yapıyı kurul iznine bağlıyor; takas yolu şerhten sonra alıcıya kapalı; şerh tek başına tazminat sebebi sayılmıyor. [1] [2]

Sit alanında arsa alacak okurun soracağı üç soru şunlar:

  1. Tapuda Şerh Var mı?Sit Derecesi ve Tescil Tarihi
  2. Koruma Planı Var mı?Plan mı, Geçiş Dönemi mi
  3. Takas Yolu Açık mı?Şerhten Sonra Edinen İsteyemez

İlk soru arsanın sit alanında olup olmadığını ve hangi tarihte tescil edildiğini gösteriyor. İkinci soru bugün hangi yapılaşma koşulunun geçerli olduğunu, üçüncüsü ileride devletten bir karşılık beklenip beklenemeyeceğini söylüyor. [1]

Bir not daha: sit derecesi tek başına yetmiyor. İlke kararı dereceye göre genel sınırı çiziyor, parseldeki kesin koşulu ise koruma bölge kurulunun kararı ve onanlı koruma planı belirliyor; kesin cevabı kurul ve belediyenin imar birimi verir. [1] [7]

Sit şerhli arsayı ucuza alan, şerhi de birlikte alır; takas hakkını ise alamaz.

Baştaki soruya maddelerle verilebilecek cevap şu: sit alanındaki arsada yapı ve plan koruma kuruluna bağlı; kesin yasaklı parselde Hazine ile takas mümkün ama şerhten sonra arsayı satın alana bu yol kapalı, şerh de tek başına bedel istemenin sebebi sayılmıyor. Bu yazı Kasım 2026 itibarıyla yürürlükteki metinlerle yazıldı. [1] [2]

Aklınızda Kalabilecekler

Yapı, takas, vergi ve tazminat en çok sorulan konular. Aşağıdaki kısa cevaplar bunları ayırıyor.

Sit Alanı Tapuda Görünür mü?

Tescil kararları tapuya şerh için tapu müdürlüğüne bildirilir. [1]

Sit Alanında Ev Yapılabilir mi?

Koruma kurulu kararlarına aykırı inşaat, onarım ya da kazı yapılamaz; ruhsatsız inşaat yasaktır. [1]

Sit İlanı İmar Planını Etkiler mi?

Kurul üç ayda geçiş dönemi koşullarını belirler; koruma amaçlı plan üç yılda hazırlanır. [1]

Sit Alanındaki Arsa Hazine ile Değiştirilir mi?

Şerhten sonra satın alanın talebi değerlendirilmez; miras ve vasiyetle gelen hariç. [1]

Sit Alanındaki Arsa Vergiden Muaf mı?

Arkeolojik ya da doğal sit nedeniyle kesin yapılanma yasağı olan parseller vergi, resim ve harçtan muaftır. [1]

Sit Şerhi İçin Tazminat İstenebilir mi?

Yargıtay 2026’da fiili el atma olmayan parselde şerhi kamulaştırmasız el atma saymadı. [2]

Bu Okuma Neye Dayanıyor?

Kaynaklar kanun metni ve bir Yargıtay kararıdır; belirli bir parselin sit derecesini ya da yapılaşma koşulunu göstermez.

  1. Sit Alanı Kuralları
    Mevzuat Bilgi Sistemi · 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu, Madde 3, 7, 9, 15, 16, 17 ve 21

    Madde 3: sit tanımı. Madde 7: tespit Kültür ve Turizm Bakanlığı koordinatörlüğünde, tescil koruma bölge kurulu kararıyla; tescil kararları tapu siciline şerh için bildirilir. Ek madde 4 (2011): doğal sit alanları ve tabiat varlıklarında yetkili bakanlık Çevre ve Şehircilik Bakanlığıdır. Madde 9: kurul kararlarına aykırı inşai ve fiziki müdahale yasak (onarım, inşaat, sondaj, yıkma, kazı dahil). Madde 15/c: korunma alanı planda yol, otopark, yeşil alana rastlıyorsa belediyece kamulaştırılması esas; 15/d: bedelde eskilik ve sanat değeri dikkate alınmaz; 15/f: sit ilan edilip 1/1000 onanlı koruma amacıyla imar planında kesin inşaat yasağı getirilen parseller Hazine arsa ve arazileriyle değiştirilebilir; sit şerhinden sonra, miras ve ölüme bağlı tasarruf dışında edinenlerin talepleri değerlendirilmez. Madde 16: ruhsatsız inşaat yasağı. Madde 17/a: sit ilanı her ölçekte plan uygulamasını durdurur; kurul üç ayda geçiş dönemi koşullarını, idareler üç yılda koruma amaçlı imar planını hazırlar. Madde 21: kesin yapılanma yasağı olan arkeolojik ve doğal sit parselleri her türlü vergi, resim ve harçtan muaf (istisnalar saklı). 14 Kasım 2026’da okundu.

    Mevzuat Bilgi Sistemi

    Metne Dön
  2. Sit Şerhi ve El Atma Davası
    Yargıtay 5. Hukuk Dairesi · 2026/9555 E., 2026/12695 K. · 10.09.2026
    1. derece arkeolojik sit alanı şerhli, imar planında park ve yol olarak ayrılmış ama fiilen el atılmamış parselde kamulaştırmasız el atma bedeli istemi reddedildi; tapuya sit şerhi konulması el atma sayılmadı; onama. 13 Kasım 2026’da okundu.

    Yargıtay Karar Arama

    Metne Dön
  3. Tapuda Sit Şerhi, Planda Park ve Yol: Bedel Neden Ödenmedi?
    Vaka · Kasım 2026

    Koruma bölge kurulunun 21 Nisan 2015 tarihli kararıyla 1. derece arkeolojik sit alanı olarak tescil edilen, şerhi tapuya 10 Aralık 2021’de yazılan ve imar planında park ile yola ayrılan bir parselde el atma bedeli istemi reddedildi; Yargıtay 10 Eylül 2026’da onadı. Vaka sayfası 14 Kasım 2026’da okundu.

    Vaka Sayfası

    Metne Dön
  4. Dededen Kalan Parsel Park mı Oldu?
    Vaka · Ekim 2026

    Viral bir paylaşımdaki paftanın, plan kararı ile mülkiyet arasındaki farkın ve el atmada malikin yollarının okuması; planda park yazan parsel kamuya geçinceye kadar malikinin tapusunda kalır. Vaka sayfası 14 Kasım 2026’da okundu.

    Vaka Sayfası

    Metne Dön
  5. Kamu Yararı ile Mülkiyet Arasındaki Denge
    Mevzuat Bilgi Sistemi · Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Madde 63

    Devlet tarih, kültür ve tabiat varlıklarının korunmasını sağlar, destekleyici ve teşvik edici tedbirler alır; bu varlıklardan özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ile hak sahiplerine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir. 14 Kasım 2026’da okundu.

    Mevzuat Bilgi Sistemi

    Metne Dön
  6. Hazine ile Trampa Koşulları
    Resmî Gazete · Sit Alanlarında Kalan Taşınmazların Hazine Taşınmazları ile Değiştirilmesi Hakkında Yönetmelik, 22 Mayıs 2010 ve 31 Mayıs 2024 Değişikliği

    Madde 4: I. ve II. derece arkeolojik sit ile I. derece doğal sit olarak tescil edilen, 1/1000 ölçekli onanlı koruma amaçlı imar planında kesin inşaat yasağı getirilen ve Bakanlığın yıllık trampa programına alınan yerlerdeki taşınmazlar trampa edilebilir; tapuda sit şerhi dışında başka takyidat bulunanlar ve şerhten sonra edinilenler kapsam dışı. 31 Mayıs 2024 değişikliğiyle şerhten sonra hissedarlar arasındaki devirler, Hazine adına bedelsiz tescile muvafakat edilen kısım ve miras bu yasağın dışında tutuldu. 14 Kasım 2026’da okundu.

    Resmî Gazete · 2010 · Resmî Gazete · 2024 Değişikliği

    Metne Dön
  7. Arkeolojik Sit Dereceleri
    Kültür ve Turizm Bakanlığı · Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu, 5 Kasım 1999 Tarihli ve 658 Sayılı İlke Kararı

    I. derece arkeolojik sitte hiçbir yapılaşmaya izin verilmez, yeni tarım alanı açılmaz, yalnız sınırlı mevsimlik tarımsal faaliyet sürebilir; II. derecede yeni yapılaşmaya izin verilmez; III. derecede koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilir. Metin Bakanlığın yayımladığı, 2016 değişikliği işlenmiş sürümden 14 Kasım 2026’da okundu.

    Kültür ve Turizm Bakanlığı

    Metne Dön
  8. Teos Antik Kentinin Yeri
    Kültür ve Turizm Bakanlığı · İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü · Teos (Seferihisar)

    Sayfaya göre Teos harabeleri Seferihisar ilçesine 5 kilometre uzaklıktaki Sığacık’ın 1 kilometre güneyinde. Sayfa sit alanının sınırını ya da derecesini vermiyor. 14 Kasım 2026’da okundu.

    İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü

    Metne Dön
  9. Uydu Görüntüsü
    Esri World Imagery Wayback · Temmuz 2022

    Kare Esri World Imagery Wayback arşivindeki görüntüden; görüntü tarihi arşivin kaynak kaydından (Maxar, Temmuz 2022) okundu. Kare 14 Kasım 2026’da çizildi; üzerinde çizgi, işaret, alan ya da oran ölçümü yoktur.

    World Imagery Wayback

    Metne Dön

Bu Yazıyı Tartışanlar

Bu bölümde okurların yazı hakkındaki soruları, sahadan notları ve kendi bölgelerinden gözlemleri yer alıyor. Yazarın yanıtları ayrıca işaretlenir; en faydalı bulunan yorumlar öne çıkar. Yorumlar onaydan sonra yayınlanır. Yorumları herkes okuyabilir, yorum yazmak ve oy vermek için ücretsiz üyelik yeterli.

İlk Yorumu Siz YazınSorunuzu ya da notunuzu yazın; göndermek için ücretsiz üyelik yeterli.
Yorumları herkes okur.Sayfa yükleniyor; birazdan gönderebilirsiniz.